strona główna "Avorum respice mores" (Bacz na obyczaje przodków) - dewiza herbowa przysługująca jedynie hrabiom Ledóchowskim h. Szaława

Posesorzy majątku Toporów - Chotycze

Czasy przedhistoryczne

Maciej KobylińskiBartosz Kobyliński

Jako że majątki Toporów i Chotycze przez większość czasu należały do tych samych właścicieli, zasadnym jest opisanie ich historii wspólnie.

Początki Toporowa splatają się z plemieniem Jaćwingów. Należeli oni do plemienia Bałtów, a swoje siedziby mieli za rzeką Biebrzą, jednak często wypuszczali się w swoich łupieskich wyprawach na południe. O ich związku z tym miejscem świadczy m.in. list Władysława Wężyka z 1842 r., w którym pisze:

"...w majątku mojej matki odkopałem mogiłę Jaćwingów, gdzie leżeli kamieniami w rzędy przywaleni. (...) Kość gruba na pół cala bez przesady! (...) Znalazłem w tej mogile kawałki 'popielic'".[1]

Pierwsze wzmianki

W XV i XVI wieku Chotycze i Toporów wchodziły w skład włości woźnickiej. Pierwotnie był to folwark noszący nazwę "Chmiele". Dobra te stanowiły własność kolejno:

  • Nassutów: zarządzali majątkiem ok. poł. XV w.
  • Zabrzezińskich: na początku XVI w. właścicielem był Jan Zabrzeziński: marszałek dworu i starosta połocki, później wojewoda trocki i marszałek wielki litewski; jego olbrzymi majątek obejmował również m.in. Międzyrzec i Białą Podlaską; w czasie jego panowania dziesięciny płynące z majątku przeznaczone były na kościół międzyrzecki św. Mikołaja, z zastrzeżeniem:
    "...aby pleban śpiewał mszę św. o poczęciu NMP w każdą sobotę i wigilię defunctorum ze mszą za umarłych (Requiem), w każde suche dni w ciągu roku przypadające za sługę wyżej wymienionego" tj. fundatora;
  • Iliniczów
  • Kiszków: ten możny ród litewski piastował wysokie stanowiska wojewodów, starostów, a nawet hetmanów; ich rezydencja - pochodzący z pierwszej połowy XVI w. dwór - był ufortyfikowany, czego ślady można obserwować do dzisiaj w Toporowie.

Poniższy fragment opracowania "Ziemia mielnicka województwa podlaskiego w XVI-XVII wieku" Doroty Michaluk, powinien nieco przybliżyć pokrewieństwo powyższych rodzin:

"Jan Janowicz Zabrzeziński, wojewoda nowogrodzki, syn zamordowanego przez kn. Mikołaja Glińskiego wojewody trockiego Jana Juriewicza, był stronnikiem polityki Bony i głównym rzecznikiem unii polsko-litewskiej. Ród Kiszków spokrewniony był z Zabrzezińskimi. Głową rodu był Piotr Stanisławowicz Kiszka ożeniony z Anną Illiniczówną, w latach 1520-1531 wojewoda połocki i starosta drohicki, który po śmierci Stanisława Kieżgajłły w 1532 roku otrzymał, dzięki poparciu Bony, wakującą po nim kasztelanię trocką i starostwo żmudzkie. Jego syn Piotr poślubił córkę Mikołaja Zabrzezińskiego, marszałka królewskiego, która wniosła mu dobra woźnickie. Aż do chwili przyłączenia dóbr międzyrzeckich do ziemi mielnickiej były to, po włościach królewskich, największe dobra w ziemi mielnickiej. W 1580 roku liczyły dziewiętnaście wsi osiadłych na 81 włókach".

Ossolińscy herbu Topór

Po Kiszkach Toporów na długo dostał się w ręce znanej małopolskiej rodziny Ossolińskich herbu Topór, której posiadłości znajdowały się głównie w okolicach Krakowa. W wyniku małżeństw stali się oni posiadaczami licznych włości na Podlasiu. W ramach posagu weszli w posiadanie Chotycz i Toporowa, a także innych majątków tzw. klucza woźnickiego (m.in. Łuzek, Falatycz, Bachorzy, Ław). Pierwszym właścicielem majątku z rodu Ossolińskich był:

Zbigniew Ossoliński (zm. w 1668 r.): założyciel podlaskiej linii rodu, syn Prokopa Ossolińskiego (starosty nowotarskiego) i Katarzyny Biereckiej. Był starostą drohickim (od 1646 r.), podstolim nurskim, kasztelanem czerskim (1655 r.), elektorem z województwa podlaskiego (1648 r.). Aż trzy razy ponawiał związki małżeńskie. Jego wybrankami były panny z Podlasia, które wniosły mu w posagu majątki ziemskie z tej dzielnicy Rzeczpospolitej. Od tego też momentu linia rodziny Ossolińskich zapoczątkowana przez Zbigniewa osiadła na stałe w Podlaskiem. Żonaty był kolejno w 1628 r. z Barbarą Iwanowską po matce dziedziczką części fortuny Kiszków (więc zapewne i Toporowa), w 1654 r. z Marianną Gembicką i po raz trzeci z Anną Iżykowicz.
Zbigniew pod koniec życia posiadał oprócz interesującego nas klucza woźnickiego także Sterdyń, Rudkę, Sypnie, Dzięciołów, Baciki, Moszczonę, Śledzionowę, Olędy, Liwki, Targowiska.

Jakub Ossoliński (zm. przed 1712 r.): syn Zbigniewa Ossolińskiego i Barbary Iwanowskiej. Chorąży mielnicki, starosta drohicki, w 1669 r. elektor z ziemi drohickiej, następnie w 1697 r. elektor z ziemi mielnickiej. Dziedzic majątków: Rudka, Woźniki, Olędy, Niwiski i Liwki, a po bezpotomnej śmierci swego wuja - dziedzic Grannego i Kobyly. W 1667 r. otrzymał od ojca w zarząd dobra rudzkie gdzie mieszkał z rodziną w tamtejszym dworze. Zaślubił w 1666 r. Zofię Teresę Wierzbowską, córkę wojewody brzesko-kujawskiego.

Stefan Ossoliński (zm. po 1715 r.): syn Jakuba Ossolińskiego i Zofii Wierzbowskiej. Miecznik mielnicki, od roku 1713 chorąży mielnicki a następnie podkomorzy nowogrodzki, w 1697 r. elektor z ziemi mielnickiej. Żonaty z Benedyktą Szujską.

Józef Ossoliński (zm. 1757 r.): syn Stefana i Benedykty Szujskiej. Chorąży liwski, następnie podlaski, podczaszy mielnicki. Po ojcu dziedzic kluczy Woźniki i Niwiski. W pobliżu Łużek wchodzących w skład klucza Woźniki w połowie XVIII wieku zburzył on stary, fundowany jeszcze przez Kiszków dwór i wybudował w tym miejscu nowy. Od swojego herbu "Topór" nazwał swoją siedzibę Toporowem. Tak też została nazwana wioska wybudowana przy dworze (pierwotnie nosiła nazwę Nowawieś). Toporów od tego momentu stał się główną siedzibą tej linii rodziny. Rezydował również w należących do niego Pobikrach. Żonaty z Teresą Sienicką (1717-1786).

Kazimierz Ossoliński (zm. 1794 r.): syn Józefa i Teresy Sienickiej. Podkomorzy mielnicki, poseł na sejm czteroletni. W młodości w latach 1755-1758 przebywał na dworze swego krewnego - Franciszka-Maksymiliana Ossolińskiego w Luneville. W Lotaryngii służył w wojsku Stanisława Leszczyńskiego w stopniu kapitana kawalerii. Po powrocie do kraju rozpoczął służbę wojskową w armii koronnej gdzie dosłużył się stopnia pułkownika. Trzykrotnie zawierał związki małżeńskie. Po raz pierwszy w 1760 r. z Katarzyną Cieszkowską, następnie z nieznaną z imienia Fredrówną, a po jej śmierci z Antoniną Butler (1742-1796). Dziedzic klucza Woźniki, trzecia żona wniosła mu Uchanie i Radziencin k. Zamościa. Po tragicznej śmierci swego syna Franciszka wystawił w należących do syna Niwiskach kościół parafialny.

Ród Kuszlów herbu Drogosław

Po zawarciu związku małżeńskiego Teresy Ossolińskiej z Józefem Kuszlem herbu Drogosław (miecznikiem podlaskim), Chotycze i Toporów przeszły na własność tej właśnie rodziny.

Józef Kuszell (zm. po 1831 r.): syn Michała - stolnika podlaskiego, szambelana Stanisława Augusta i Teresy Ossolińskiej, kasztelanki gostyńskiej. Żonaty z Teresą Ossolińską (zm. 1796 r.), córką Kazimierza Ossolińskiego i Antoniny Butler. Żona w posagu wniosła mu Toporów i Chotycze.

Michał Kuszell (1791-1856): syn Józefa Kuszla i Teresy Ossolińskiej, po rodzicach odziedziczył Chotycze i Łuzki.
"...zawołany myśliwiec, płochy, leniwy do wszystkiego oprócz łowów, lubiący kart i wina...".
"...mało się trudnił żoną, mniej jeszcze gospodarstwem, a najwięcej czasu spędzał na polowaniu; gdy zaś żonę kiedy zastał nad książką, odbierał ją i ciskał w komin wysyłając żonę do kurników, a gdy stamtąd zabłocona wracała, czynił jej wyrzuty, że jak szafarka wygląda...". Był dwukrotnie żonaty. Po rozwodzie z Ludwiką z Krosnowskich, z którą miał synów Juliana (ur. w 1816 r.) i Atanazego (ur. w 1818 r.), ożenił się z Marianną Markowską, z którą miał dwóch synów i trzy córki.
Zasłynął jako organizator i dowódca strzelców podlaskich w powstaniu listopadowym. 400-osobowy oddział strzelców podlaskich utworzony został w styczniu 1831 r. w Siedlcach. Początkowo przeznaczony do walk partyzanckich w okolicy Włodawy, wszedł ostatecznie do korpusu generała Żymirskiego, a potem Szembeka, z którym walczył pod Grochowem. W marcu należał do oddziałów obserwujących Wisłę powyżej Siekierek. 29 marca udaremnił niszczenie mostów na rzece (pierwszy dostrzegł i zaatakował naładowane materiałami wybuchowymi barki). Do końca wojny oddział pozostawał przy armii głównej. Najpierw przydzielono go generałowi Chrzanowskiemu (razem z nim był w Zamościu), potem przeszedł do korpusu S. Różyckiego, pod którego dowództwem pozostał do końca powstania, biorąc wybitny udział w utarczkach i bitwach w Lipkach, pod Dagowem, Skalbmierzem i Michałowem. Razem z Różyckim przekroczył granicę w Galicji. Michał Kuszell ...Wyróżnił się, jak widać z akt sztabu głównego wojska polskiego 1830-1831, męstwem, energią i odwagą w działaniach partyzanckich...".
Po tych wydarzeniach uciekł do zajętej przez Austriaków Galicji. Jego majątek Chotycze skonfiskowano, a za rozstrzelanie rosyjskiego pułkownika Rota, wyznaczono cenę za jego głowę. W 1834 r. starał się - bezskutecznie - o amnestię i powrót do kraju. Później tak jak wielu innych byłych powstańców został aresztowany, osadzony w Brnie na Morawach, następnie przewieziony do Triestu. Jako jednemu z nielicznych udało mu się dostać z Triestu do Francji, gdzie przebywał na emigracji (do 1837 r. w Chantilly, później w Paryżu). W 1846 r. przebywał już na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Zmarł dziesięć lat później w Koszutach w Poznańskiem.

Ród Wężyków herbu Wąż

Ignacy Wężyk (1783 - 2.VIII.1875): oficer napoleoński w korpusie gen. Romarino, poseł na sejm Królestwa Polskiego w 1830 r., właściciel Wólki Nosowskiej. Okazał się doskonałym gospodarzem. Żonaty z Karoliną Kuszell (1791-1844 r.), która w posagu wniosła mu Toporów i Chotycze. Po ich separacji to właśnie Karolina Kuszell zarządzała tymi dobrami. Po emigracji swojego brata - Michała Kuszlla i skonfiskowaniu Chotycz przez władze carskie, starała się o odzyskanie majątku. Starania zakończyły się sukcesem - już w roku 1837 jako właściciel Chotycz figuruje jej mąż - Ignacy Wężyk. Pochowany został na cmentarzu w Górkach.

Seweryn Wężyk (1819-1899): syn Ignacego Wężyka i Karoliny Kuszell. Po rodzicach odziedziczył Chotycze i Toporów. Sprawował stanowisko sędziego pokoju. Z żoną Teodorą Drzewiecką miał jedną córkę - Marię.

Bardzo ciekawą postacią był brat Seweryna - Władysław:

Władysław Wężyk (1819-1899): najstarszy syn Ignacego Wężyka i Karoliny z Kuszllów, brat Seweryna.
Zasłynął jako podróżnik (odwiedził m.in. Egipt, Ziemię Świętą, Syrię, Liban, Turcję, Grecję, Włochy). Relacje z podróży zamieścił w książce "Podróże po starożytnym świecie".
Był bliskim przyjacielem Cypriana Kamila Norwida. Odbyli razem podróż po Polsce, podczas której zbierali materiały do "Podróży po Koronie" - historyczno-etnograficznego obrazu kraju (niestety książka nigdy nie wyszła poza stadium przygotowań). Dzieje swojej rodziny spisał w książce "Kronika rodzinna", która posłużyła nam za jedno z podstawowych źródeł informacji przy tworzeniu tej strony.
Jako ciekawostkę, a raczej chlubny przykład, można przytoczyć jego sposób postępowania z udziałem w rodzinnym majątku. Zamiast ziemi wybrał ekwiwalent pieniężny, jego trzecią część zapisał chłopom z rodzicielskich dóbr: Toporowa i Chotycz. Z tej pokaźnej sumy miały być wypłacane zapomogi gospodarskie i nagrody w postaci książek i odzieży - ale tylko tym, którzy uczyli się czytać, pisać, rachować oraz wykazywali się dobrą znajomością katechizmu.

Węglińscy herbu Godziemba

Alfred Wiktor Witalis Węgliński herbu Godziemba, urodzony w rodzinnym majątku ojca dobrach wsi Radawczyku w Powiecie i Guberni Lubelskiej o 1 w nocy z 27 na 28 marca 1858 r., zmarł 16 października w 1924 r. w Łosicach, pochowany tamże dwa dni później: ostatni właściciel Toporowa, nasz pradziadek. Syn Stanisława Krzysztofa Nikodema Węglińskiego (ur. w Bobach 1817 r.) i Gabrieli Izabelli Wiktoryi z Młockich. Miał brata Adama (zmarł bezdzietnie - wcześniej od Alfreda, przed 1923 r.). Jego przodek Benedykt w 1743 r. nabył dobra Małęczyn w woj. sandomierskim. Był posiadaczem majątków w okolicach Lublina, m.in.: Konopnicy, Węglina, Kłodnicy, Kępy. W 1879 r. zaślubia Marię Hippolitę Teodorę Wężyk - urodzoną 13 sierpnia 1859 r. w Chotyczach córkę Seweryna Wężyka, spadkobierczynię Toporowa i Chotycz. Świadkami byli m.in. ojciec Marii - Seweryn, zaś po stronie Alfreda - Marcelli Adam Węgliński.
Jako pierwsze dziecko, 27 stycznia 1882 r. na świat przychodzi Stanisław Jan Węgliński. 9 lat później rodzi się im córka - Zofia Maria Józefa Węglińska, ur. 20 kwietnia 1891 r. w Chotyczach par. Niemojki, jednak wg rodzinnych przekazów przeżywa tylko 2 lata. Prawdopodobnie małżeństwo miało jeszcze jedną córkę - Marię. Ich matka - Maria Hippolita Teodora z Wężyków umiera 21 stycznia 1907 r. w wieku zaledwie 48 lat. Została pochowana na cmentarzu parafialnym w Niemojkach.
Alfred, jakkolwiek postać niezwykle barwna i ciekawa, w dodatku o niejednoznaczna osobowości, nie był jednak dobrym gospodarzem. W zasadzie nie zajmował się swym majątkiem - wolał spędzać czas na "salonach" i podróżach (przesiadywał m.in. we Włoszech). Do przemieszczania służył mu specjalnie umeblowany, prywatny wagon, tzw. salonka, stacjonujący w Platerowie. Najbardziej zgubną z jego licznych namiętności były karty - przegrywał olbrzymie sumy, które czerpał m.in. z zastawiania kolejnych majętności. Swoje włości odwiedzał wtedy m.in. w celu zasilenia swej sakwy pieniędzmi za dzierżawę.

W 1911 r. dochodzi do podziału majątku pomiędzy Alfredem Węglińskim (tu: w wieku 52 lat), córką Marią Węglińską , synem Stanisławem Węglińskim oraz Teodorą Wężykową (z domu Drzewi(e)cką, matką zmarłej Marii - żony Alfreda) - mających "w równym stopniu wspólność interesów w likwidacji stanu majątkowego dóbr Chotycze i Toporów". Pełną treść tego dokumentu przytaczamy poniżej (oryginał "Aktu podziału majątków Toporów - Chotycze z 1911 r." posiadamy w swoich zbiorach). Na mocy tego aktu Alfred stał się pełnoprawnym właścicielem Toporowa, a jego syn Stanisław - majątku Chotycze.

Jak podaje znany regionalista i historyk - Tomasz Dobrowolski - w artykule nt. odnowienia kapliczki Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej w Toporowie: W 1914 r. Toporów upadł i został wystawiony na licytację".

W późniejszym okresie zadłużony majątek przejęło Ziemskie Towarzystwo Kredytowe - w celu wyciągnięcia go z długów i ogólnego uzdrowienia sytuacji. Toporów miał zostać oddany z powrotem po osiągnięciu pełnoletności przez jedną z córek Alfreda - Wandę Węglińską.

Wanda Halina Kobylińska z Węglińskich (1919 - 1989): córka hrabiego Alfreda Wiktora Witalisa Węglińskiego i Bronisławy Mazur (22.12.1890 - 27.11.1974), nasza babcia. Urodziła się jeszcze w toporowskim majątku. Poślubiła Hieronima Kobylińskiego - podlaskiego szlachcica herbu Prus II. Zamieszkali w majątku Polinów, skąd nigdy już nie wróciła do dworu w Toporowie. Wszystko pokrzyżował bowiem wybuch II wojny światowej - po wejściu wojsk radzieckich, cała posiadłość została skonfiskowana na rzecz państwa. W tym czasie długi majątku były już w 2/3 spłacone.

Ostatnim przed II wojną światową właścicielem Chotycz był Władysław Jasieński mąż Marii Węglińskiej.
W innym miejscu dowiadujemy się, iż w czasie II wojny światowej dwór stał się siedzibą rodziny Zaborowskich, Winnickich i Wereszczyńskich.

Bibliografia:

  1. "Kronika rodzinna". Władysław Wężyk; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.
  2. Serwis internetowy "Ossolińscy".
Ojcowie serwisu Polinów
Toporów i Chotycze
Kobylińscy
południowe Podlasie
południowe Podlasie
Kobylińscy
Kobylińscy