Mordy

Mordy to miasto na południu Podlasia, położone 13 km na zachód od Łosic. Nazwa Mordy według legend pochodzi od słowa "mord". Wiąże się albo z bitwą z 1264 r. stoczoną przez Bolesława Wstydliwego z Jaćwingami, klęską ich wodza Kumata i wymordowaniem nieprzyjaciół, albo z mordem ludności dokonanym przez Tatarów.

Początki miejscowości sięgają II połowy XIII w. Pierwsze wzmianki o budowie kościoła i fundacji parafii pochodzą z 1408 r. Od roku 1434 r. Mordy były własnością rodziny Korczewskich, a następnie Hlebowiczów i króla Polski Zygmunta Augusta. Staraniem Stanisława Karczewskiego w 1488 r. osada otrzymała prawa miejskie, które posiadała w latach 1488-1869 i ponownie od 1919 r.

W II połowie XVI w., gdy właścicielami byli Radziwiłłowie (Mikołaj "Czarny" Radziwiłł), Mordy były ważnym ośrodkiem ruchu ariańskiego na Podlasiu. W latach 1552-1571 funkcjonował tu zbór ariański, w 1563 miał miejsce synod różnowierców.

Od roku 1571 Mordy przeszły na własność rodu Ciecierskich herbu Rawicz (wznieśli oni zamek obronny, zniszczony podczas potopu szwedzkiego). Od roku 1828 do 1830 Mordy należały do króla pruskiego Fryderyka Wilhelma, od którego zostały wykupione przez Bank Rządu Królestwa Polskiego. W roku 1869 przejściowo straciły prawa miejskie, odzyskując je w 1919 r. Po 1906 w związku z oddaniem do użytku linii kolejowej Siedlce-Grodno nastąpiło ożywienie gospodarcze.

• Zespół pałacowo-parkowy z klasycystycznym pałacem z pierwszej połowy XVIII wieku. W 1717 r. na zrębach fortyfikacji zniszczonego zamku obronnego Ciecierscy wybudowali nowoczesny, murowany, barokowy pałac. Po roku 1838 oraz w II połowie XIX w poważne i na szeroką skalę zakrojone prace remontowe, zasadniczo zmieniające wygląd budowli (styl klasycystyczny), przeprowadzili Zembrzuscy. Pod koniec II wojny światowej pałac służył jako kwatera dla formującej się 8 Dywizji Wojska Polskiego. Budynek jest dwukondygnacyjny, boczne przybudówki trzykondygnacyjne. Od frontu ryzalit z czterokolumnowym portykiem wspierającym taras piętra z żeliwną balustradą. W tympanonie herb "Doliwa" (późniejszych właścicieli Zembrzuskich).
  Po wojnie pałac i przylegający do niego ogród został upaństwowiony (zresztą jak większość tego typu obiektów), a do roku 2007 zarządzała nim Akdemia Podlaska - będąca gospodarzem pałacu już w latach 70. W roku 2002 obiekt został sprzedany prywatnej osobie - kupiła go Edyta Warzocha-Nizard, która na stałe mieszka we Francji. W styczniu 2005 r. sąd unieważnił umowę sprzedaży i pałac ponownie wrócił do siedleckiej uczelni. Rodzina Przewłockich nigdy nie odzyskała majątku, mnimo że zgłosiła swoje roszczenia już w 1990 r. Marzyli oni o tym, by stworzyć w tym miejscu Muzeum Ziemiaństwa. Nie udało się jednak osiągnąć porozumienia z władzami uczelni, a ta nie ma pieniędzy na remont...
  
  
• Na teren dziedzińca pałacowego prowadzi barokowa brama wjazdowa z połowy XVIII wieku w formie wieży z arkadowym przejazdem.
  
• Wokół pałacu rozciąga się park z XVIII w. o powierzchni 6 hektarów, ze stawem. W różnorodnym drzewostanie przeważają lipy, jesiony, klony, wiązy i graby. Są też gatunki rzadko występujące w założeniach parkowych, jak kasztanowiec żółty, choina kanadyjska, tulipanowiec amerykański.
  
  
• Zachowała się dawna oranżeria oraz pozostałości dawnych fos i wałów.
  
• Barokowo-klasycystyczny kościół parafialny pw. Michała Archanioła z 1738 roku. Budowa obecnego kościoła została rozpoczęta w końcu XVII w., prezbiterium około 1705 r. z fundacji Godlewskich (Stanisława - starosty nurskiego i Jana - podkomorzego nurskiego). Budowę zakończono około 1738 r. staraniem Baltazara Ciecierskiego, stolnika drohickiego. Konsekracji dokonał w 1739 r. biskup Stanisław Jezierski. Wyposażenie wnętrza barokowe. Ołtarz główny klasycystyczny, w barokowych ołtarzach bocznych obrazy Józefa Buchbindera: "św. Józef z Dzieciątkiem", "Anioł Stróż", "Madonna z Dzieciątkiem" oraz "Chrzest Jezusa" (nad barokową chrzcielnicą).
  
• Na osi kościoła usytuowano murowaną bramę-dzwonnicę z I połowy XVIII w.
  
• Na terenie miasta umieszczono trzy barokowe figury przydrożne z XVIII w.: przy wjeździe do miasta na osi założenia pałacowego - figura św. Jana Nepomucena; od strony Siedlec - rzeźba św. Michała Archanioła; przy wyjeździe z miasta w kierunku Łosic - rzeźba św. Floriana.
  
• Na miejscowym cmentarzu parafialnym dziedzic dóbr Mordy - hr. Jan Zembrzuski ufundował w 1860 r. kaplicę pod wezwaniem św. Rocha. W krypcie kaplicy spoczywają zmarli z rodziny Zembrzuskich.
  
• Na cmentarzu wzniesiono pomniki i płyty poświęcone m.in.:
  • żołnierzom polskim poległym we wrześniu 1939 r.;
  • Dzieciom Zamojszczyzny, ofiarom terroru hitlerowskiego w latach 1942-1943;
  • żołnierzom LWP poległym w 1944 r.
  • Na uwagę zasługuje też grobowce rodziny Raczyńskich, w tym żołnierza legionów i powstańca 1863 r.
  • Przy środkowej alei znajduje się mogiła hrabiego Jerzego Huttena Czapskiego, ojca artysty malarza, pisarza, współorganizatora paryskiego miesięcznika "Kultura" Józefa Czapskiego. Hr. J.H. Czapski był prezesem Towarzystwa Dobroczynności i sędzią pokoju w Mińsku. Ożenił się z hr. Józefą Thun-Hohenstein i miał dzieci: Karolinę i Józefa. Karolina wyszła za mąż za Henryka Przewłockiego i mieli swą rezydencję w Mordach. Tu też w 1930 r. zmarł hrabia Jerzy Hutten, pochowany przez rodzinę, także przez syna Józefa, na cmentarzu parafialnym w Mordach.
  
• W Mordach urodził się Józef Buchbinder (1839-1909), artysta-malarz żydowskiego pochodzenia. Jego talent odkrył Michał Zembrzuski i pomógł mu w podjęciu studiów malarskich. Pod wpływem Zembrzuskiego Józef Buchbinder przyjął chrzest w Mordach z rąk ks. Aleksandrowicza, w styczniu 1857 r. Malował obrazy o treści religijnej i portrety. Jego prace możemy zobaczyć w wielu kościołach Podlasia.
  Pan Artur Soszyński nadesłał kilka zaskakujących informacji na temat malarza:
  Niepewna jest jego data i miejsce urodzenia. Wielka Encyklopedia Powszechna (t. IX, s. 626) podaje rok 1838 i Mordy, Słownik Biograficzny (t. III, s. 76) 17 grudnia 1839 roku i znowu Mordy. Tymczasem jego akt chrztu z roku 1857 (zapis nr 5) znajdujący się w mordzkim kościele podaje rok urodzenia 1837 i miejsce Radzyń.
  Ciekawym jest fakt, że dwudziestoletni Józef Buchbinder przygotowany zapewne przez mordzkiego wikariusza ks. Nikodema Małachowskiego, przed nim i Michałem Zembrzuskim (bratem Jana, właściciela Mordów) złożył wyznanie wiary, a następnie został ochrzczony przez proboszcza ks. Wincentego Aleksandrowicza przy chrzestnych Józefie i Karolinie Iżyckich. Czy nie za dużo tu znacznych osób przy chrzcie skromnego żydowskiego dwudziestolatka? Jeszcze w tym samym roku Józef Buchbinder z pomocą Michała Zembrzuskiego został uczniem Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie. Nieco zagadkowa staje się tu filantropia Michała Zembrzuskiego, brata właściciela dóbr mordzkich, pułkownika b. Wojsk Polskich, oficera Gwardii Napoleona I, kawalera Krzyży Virtuti Militari i św. Heleny, bezdzietnie umarłego. Kilka lat temu w Moskwie spotkałem mieszkającego na stałe w Paryżu Michała Latałło, potomka Józefa Buchbindera. Opowiedział mi o rodzinnej tajemnicy poliszynela, jakoby pradziad Józef był nieślubnym dzieckiem jakiegoś dziedzica.
• Pejzaże z okolic Mordów inspirowały malarza Zygmunta Waliszewskiego (1897-1936).

1. "Mapa topograficzna Polski: Siedlce". Marta i Piotr Śliwińscy; Wojskowe Zakłady Kartograficzne, Warszawa 1997.
2. "Przewodnik: Podlasie".Tadeusz Glinka, Marian Kamiński, Marek Piasecki, Krzysztof Przygoda, Andrzej Walenciak; Sport i Turystyka MUZA SA, Warszawa 1997.
3. "Przewodnik: Siedlce". Cezary Ostas; PTTK Oddział "Podlasie" w Siedlcach, Siedlce 2003.