strona główna "Avorum respice mores" (Bacz na obyczaje przodków) - dewiza herbowa przysługująca jedynie hrabiom Ledóchowskim h. Szaława

Łosice w XV i XVI w. - rozkwit miasta

Maciej Kobyliński

Pierwsze wzmianki historyczne

Pierwsze wzmianki o Łosicach wspominają o istniejącej tam w 1264 r. cerkwi. Najprawdopodobniej miasteczko istniało już w chwili zagarnięcia tych terenów przez wielkich książąt litewskich (1321 r.). Jako ich własność Łosice znajdowały się pod opieką namiestników wielkoksiążęcych, mających swoją rezydencję w Drohiczynie, a później również w Mielniku. Jak wszystkie miasta na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, Łosice rządziły się prawem wzorowanym na miastach ruskich. Prawo to pozwalało wielkim książętom litewskim na swobodną ingerencję w jego sprawy.

Przywilej lokacyjny z 1505 r.

Okres szybkiego rozwoju miasta Łosice przypadł na czasy panowania ostatnich Jagiellonów. Pierwsza udokumentowana informacja pochodzi z 10 maja 1505 r. Wtedy to król Aleksander Jagiellończyk, wielki książę litewski, wystawił w Radomiu przywilej lokacyjny, na mocy którego miasto Łosice zostało przeniesione z prawa ruskiego i litewskiego na magdeburskie. Oznaczało to zwolnienie mieszczan od władzy i sądownictwa urzędników wielkoksiążęcych. Odtąd sądownictwo miał sprawować wójt. Sprawami miejskimi zarządzać mieli burmistrz i rajcy, obierani co roku przez wójta i przedstawicieli miasta. Na dłuższy już okres istnienia Łosic wskazuje zwrot przywileju o zachowaniu przez mieszczan wszystkich zwyczajów i wolności, którymi cieszyli się "ex antiquo" (od dawna). Przywilej zezwalał na organizowanie cotygodniowego targu i czterech jarmarków rocznie, a także na budowę siedziby władz miejskich - ratusza, jatek mięsnych, wagi i postrzygalni sukna.

Uzyskanie przywileju lokacyjnego poprawiło perspektywy rozwoju miasta. Osiedlanie się przybyszów z dalszych stron spowodowało wzrost zaludnienia. Łosice stały się poważnym ośrodkiem kolonizacji przyległych terenów, a powstanie miasta sprzyjało ożywieniu gospodarczemu całej okolicy. Dane na temat zamożności mieszkańców możemy znaleźć w pracy "Źródła dziejowe: Polska XVI w. - Podlasie" Aleksandra Jabłonowskiego. Podaje on wysokość podatków ściąganych na cele wojenne w poszczególnych miejscowościach. W 1529 r. mieszkańcy Łosic płacili 15 kop groszy litewskich. Mniej płaciła Narew (5 kop), Brańsk i Kleszczele (10). Większe sumy wnosili mieszkańcy Suraża i Mielnika (po 20 kop), a Bielsk i Drohiczyn aż 100.

Niewątpliwie z przywilejem lokacyjnym wiązać można nadanie miasteczku regularnego rozplanowania, którego centrum stanowił prostokątny rynek z wybiegającymi z niego ośmioma ulicami.

Na terenie środkowego Podlasia wcześniej od Łosic prawa miejskie magdeburskie otrzymały tylko: Tykocin (1425), Bielsk (1430), Suraż (1440), Wysokie Mazowieckie (1492), Brańsk (1493), Mielnik (1501). Stolica dawnego województwa podlaskiego - Drohiczyn, otrzymała prawa miejskie dopiero w roku 1498 - zaledwie 7 lat wcześniej niż Łosice.

Daty te, a szczególnie fakt, że Łosice otrzymały prawa miejskie niewiele później niż tak ważne i stare grody jak Drohiczyn i Mielnik świadczy o wielkiej roli jaką musiały odgrywać w tamtych czasach.

Zygmunt I Stary
Zygmunt I Stary (1467 - 1548)

Rozwój Łosic (które stanowiły własność królewską), mimo nadania szerokich uprawnień przez Aleksandra Jagiellończyka był nadal hamowany na skutek wyzysku miejscowej ludności. Starostowie mielniccy, nie zważając na otrzymane w 1505 r. prawa magdeburskie pobierali od mieszczan opłaty wg starych ustaw litewskich.

Mieszczanie łosiccy zabiegali o potwierdzenie przywilejów i swój cel osiągnęli. Zygmunt I Stary w 1510 r. wystawił w Krakowie przywilej dla Łosic, w którym zatwierdzał poprzednie nadanie i na prośbę mieszczan określił ich świadczenia. W przeciwieństwie do innych swoich dóbr i posiadłości na Podlasiu nie oddał Łosic swojej małżonce - królowej Bonie, ale zatrzymał je w swoim posiadaniu aż do śmierci. Prawa i przywileje mieszkańców Łosic były jeszcze wielokrotnie potwierdzane przez panujących kolejno królów polskich.

Pierwsze rejestry charakteryzujące miasto


Jan Matejko "Potęga Rzeczypospolitej u zenitu. Złota wolność. Elekcja. R.P. 1573". 1889r. Muzeum Narodowe, Warszawa

"Inwentarz starostwa mielnickiego z 1551 r."

Dokument ten dostarcza pierwszych dokładniejszych danych o stanie miasta. Zawiera szczegółowy opis zabudowań dworu Łosickiego (Polinowa!) oraz wymienia mieszczan i przypadające na nich opłaty. W sumie miasto liczyło wówczas 240 zamieszkałych domów, co daje, licząc średnio po 6 osób na dom (zgodnie z większością badaczy zajmujących się obliczeniami ludności w tym czasie) 1440 głów, a więc liczbę dosyć pokaźną (jak na ówczesne czasy). 71 gospodarstw posiadało grunty orne (obejmujące 79 włók). Ziemi nie posiadało 130 mieszczan. Dla 36 gospodarstw podstawą egzystencji była produkcja i sprzedaż napojów alkoholowych! - w 26 domach znajdowały się karczmy piwne i miodowe a w 10 karczmy gorzałczane (co raczej trudno będzie pobić). Wielu mieszczan uprawiało rzemiosło. Byli wśród nich kowale, ślusarze, szewcy, krawcy, tkacze, kuśnierze, zduni, sitnicy, balwierze, kramarze. Imiona i nazwiska znacznej części mieszkańców wskazują na ich ruskie pochodzenie.

W mieście istniały w tym czasie 2 cerkwie pod wezwaniem św. Przeczystej i św. Michała oraz 2 kościoły rzymskokatolickie, ufundowane przez Zygmunta I w 1511 r. (powstała wówczas rzymskokatolicka parafia pod wezwaniem św. Zygmunta i św. Ducha - ten być może identyczny z późniejszą kaplicą św. Stanisława).

Inwentarz wspomina o odbywających się co tydzień targach i 4 (nadanych w przywileju lokacyjnym) jarmarkach: w dniu świąt Jana Chrzciciela (26 czerwiec), św. Małgorzaty (13 lipiec), Wniebowzięcia NMP (15 sierpień) i św. Michała (29 wrzesień).

"Regestr popisu miasta Łosickiego domów i włók"

Oprócz rejestru wszystkich mieszczan i stanu ich posiadania, autor pisze:

"To miasto Łosickie siedzi na dolinie na miejscu przymokłem nad rzeką Tocną, która w lecie przysycha. A ziemia pod nim sprzednia, a zła i dobra. Ziemie pod sobą mają wymierzonej 79 włók".

"Regest postanowienia płatów i wszytkich pożytków czynszowych dworu Króla Jego Mości Łosickiego do skarbu Jego Królewskiej mości" z lat 1557-1559.

Sporządzony przez rewizora dóbr podlaskich Iwana Fiedorowicza Sapiechę, opisuje m.in. szczegółowo zabudowania dworu łosickiego (obecnego Polinowa), rejestr gruntów miejskich (w sumie 84 włóki - 1411 ha), kolejność i powierzchnię placów zajmowanych przez poszczególnych mieszczan (w sumie 308 placów), a także nazwy istniejących w tym czasie ulic: Rynek, Kubraska, Kowalska, Łukowska, św. Michajła, Woleńska, Podgajna, Gumienna, Brzescka, Koziryjek.

W mieście było w tym czasie 37(!) karczm piwnych, 3 miodowe i 11 gorzałczanych.

Wcielenie do Korony

Zygmunt August
Zygmunt August (1520 - 1572)

Po wstąpieniu na tron Zygmunt August potwierdził przywileje dla Łosic wydane przez swoich poprzedników. Za jego panowania obszar województwa podlaskiego został zmniejszony. Oderwana została ziemia brzeska, która weszła w skład nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego. Województwo podlaskie dzieliło się na ziemię drohicką, mielnicką i brzeską. Łosice nadal wchodziły w skład ziemi drohickiej.

Od początku swojego istnienia Łosice należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zmieniło się to dopiero w roku 1569, kiedy to na mocy uchwały sejmu w Lublinie Zygmunt August wydał akt inkorporacji do Korony Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny. Pozwoliło to mieszczanom łosickim uniknąć części uiszczanych przez nich świadczeń, które nie obowiązywały w miastach Korony (przynajmniej teoretycznie - starosta łosicki chciał pobierać wszystkie opłaty "po staremu", co wywoływało ciągłe spory i skargi w sejmie).

Aleksander Gwagnin w swoim opisie "Sarmatiae Europeae descriptio" z 1578 r. wspomina:
"Łosice, miasto drzewiane nad jeziorem szerokiem(?!) od Drohiczyna 3 mile leży".

mapa Polski

Na mapie Polski W. Grodeckiego - odbitej w 1562 r. w Bazylei - obok Mielnika, Drohiczyna, Bielska, Węgrowa, Łomaz i Knyszyna znalazły się również Łosice co wskazuje, że w tamtym okresie należały do znaczniejszych miast podlaskich. Niestety można było dostrzec pierwsze oznaki upadku. Wraz ze śmiercią ostatniego z Jagiellonów skończył się okres stosunkowo pomyślnego rozwoju Łosic.

Bibliografia:

  1. "Łosice 1264-1966". Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Kazimierskiego; Polskie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969.
  2. "Echo Łosic: Z przeszłości...". Echo Podlasia 5(309)-17(320) / 1997.
  3. "Starożytna Polska". M. Baliński, T. Lipiński; t. III, Warszawa 1886.
  4. "Akta Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych". Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie.
  5. "Inwentarz starostwa Mielnickiego i Losiczkiego". Archiwum Skarbu Koronnego; Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie.
  6. "Dzieje kartografii polskiej od XV do XVIII wieku". K. Buczek; Warszawa 1963.
  7. "Kronika Sarmacji europejskiej". A. Gwagnin; Warszawa 1768.
  8. "Z Kroniki Sarmacji europejskiej opisanie Polski...". A. Gwagnin; Kraków 1860.
  9. "Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym". A. Jabłonowski; t. VI, Podlasie, Warszawa 1908-1910.
Ojcowie serwisu Polinów
Historia Łosic
Kobylińscy
południowe Podlasie
południowe Podlasie
Kobylińscy
Kobylińscy